Yılbaşı kimin geleneği?

|

Yılbaşı ve Noel birbirine o kadar karıştırılıyor ve her ikisi konusunda da o kadar çok hata yapılıyor ki, bazı temel bilgileri 5 maddede bir araya getirdik. Tüm okurlarımıza dirençli ve iyi yıllar dileriz.

“Müslüman Noel Kutlamaz”, “Hristiyan geleneği olan yılbaşını kutlamıyoruz” gibi İslamcılar içinde bile dar hassasiyet gruplarının yaptığı ufak tefek eylemler, çaplarıyla ters orantılı bir sosyal medya tartışması doğurdu. Bu vesileyle yılbaşı ve Noel konusunda daha epey süreceğe benzeyen yanlış bilinenleri düzeltelim dedik.

1. Yılbaşı bir Batı geleneği değil Ortadoğu geleneğidir

Yılbaşının ilk kez kutlandığı diyar olan Eski Mezopotamya'dan bir rölyef

Yılbaşının ilk kez kutlandığı diyar olan Eski Mezopotamya’dan bir rölyef

Yeni yıl kutlamaları geleneği ilk olarak M.Ö. 2000 civarında Mezopotamya’da kaydedilmiş ve Mart ayı ortasına tarihlenmiş. Dünyanın birçok köşesinde bir çok kültürde ekinoks dönemlerinde yılbaşı kutlamaları var.

2. Yılbaşı bir Hıristiyan geleneği değil Pagan geleneğidir

Yeni yılın da simgesi olan Roma tanrısı Janus'un bir yüzü ileriye bir yüzü geçmişe bakardı.

Yeni yılın da simgesi olan Roma tanrısı Janus’un bir yüzü ileriye bir yüzü geçmişe bakardı.

Mezopotamya uygarlıkları pagandı, zaten milattan 2 bin yıl önce henüz Judeo-Hıristiyan dinler (yani Yahudilik ve Hıristiyanlık) ortada yoktu. Yılbaşı kutlamalarının bayrağını Mezopotamya’dan devralan Roma’dır ve Romalılar da ancak M.S. 2. Yüzyılın sonlarına doğru Hıristiyanlığa geçtiler. Yeni yılı simgeleyen Roma tanrısı Janus’tur. Janus iki yüzlü bir tanrı olarak resmedilir, bir gözü geleceğe (yeni yıla) bir gözü geçmişe (eski yıla) bakar. MÖ 153’e kadar Roma’da yeni yıl 1 Mart’ta başlıyordu.

3. Yılbaşının 1 Ocak olması Hıristiyanların değil Paganların işidir

Sezar'ın tanrılar katına yükseltildiği tarih 1 Ocak'tı

Sezar’ın tanrılar katına yükseltildiği tarih 1 Ocak’tı

Romalılar MÖ 153’ten sonra 10 aylık olan takvimlerine Ocak ayını eklediler ve 1 Ocak’ı yılbaşı olarak kutlamaya başladılar. Ama bu durum resmi değildi ve her yerde genel kabul görmemişti.

Meşhur Julius Sezar M.Ö. 46’da takvim sistemini değiştirdi ve özellikle batı dillerinde bugün de kullandığımız ay adlarını o getirdi (örneğin Ağustos ayı adını İmparator Agustus’tan alır). Sezar, Brütüs tarafından öldürülünce Roma Senatosu 1 Ocak 42’de onu tanrı olarak ilan etti. Böylece yılbaşı 1 Ocak’a iyice yerleşmiş oldu.

Ama Hıristiyanlar paganları hatırlatan bu durumdan memnun değildi. MS 567’de Tour Konseyi 1 Ocak’ı yılbaşı olmaktan çıkardı. Yani bugünün bağnaz Müslümanları gibi o günün bağnaz Hıristiyanları da 1 Ocak’ın yılbaşı olmasına karşıydı. Ama genel kabul gören bu durumla başa çıkamadılar ve bugün dünyanın çoğunda kullanılan Gregoryen takvim (kabul 1582) yılbaşını yeniden 1 Ocak olarak saptadı.

4. Yılbaşı ve Noel birbiriyle alakasız iki gelenektir

Geçen sene Yeniçerilerce kovalanan Noel Baba bu sene kadı karşısına çıkarılıp Müslüman yapıldıysa da Noel Baba'nın Yılbaşı ile ilgisi yok.

Geçen sene Yeniçerilerce kovalanan Noel Baba bu sene kadı karşısına çıkarılıp Müslüman yapıldıysa da Noel Baba’nın Yılbaşı ile ilgisi yok.

“Müslüman Noel kutlamaz” diyenler haklı. Noel (İng. Christmas, Alm. Weihnachten, İsp. Navidad, Fr. Noël) her yıl İsa’nın doğumu olduğu varsayılan 25 Aralık tarihinde kutlanan bir Hıristiyan dini bayramıdır. Yılbaşı ile arasında takvimde yakın olmak dışında bir ilgisi yoktur.

Aslına bakılırsa 25 Aralık bile o kadar kesin değil, Hıristiyan geleneğinde Noel (İsa’nın doğumu) olmaya aday tarihler arasında 20 Mayıs, 18-19 Nisan, 25 Mart, 2 Ocak, 17 ve 20 Kasım bulunuyor.

Noel için çam ağaçlarını süslemek ise bir 15-16. yüzyıl Alman geleneği. 19. yüzyıldan itibaren özellikle üst sınıf Avrupalılar arasında yayılmış. Aralık sonunda süslenen ağaçlar yılbaşına dek evlerde kaldığı için Noel ağacı ile Yılbaşı arasında tamamen çağrışıma dayanan bir ilişki de mevcut. Noel Baba figürü ise İngiltere’den Anadolu’ya pek çok farklı Pagan ve Hıristiyan azizi ile ilişkilendiriliyor. Ama bir kez daha söylemesi ayıp ama -belki ahmaklığın yaygınlığı düşünülecek olursa o kadar da ayıp değildir- Noel Baba figürünün yılbaşı ile takvimde yakın olmak dışında hiçbir ilişkisi yok.

5. Yılbaşı kutlamaları artık küresel bir gelenektir

Dubai 2014 yılbaşını rekor kutlamalarla karşıladı

Dubai 2014 yılbaşını rekor kutlamalarla karşıladı

Afrika’dan Asya’ya, Avrupa’dan Amerika’ya dünyanın hemen bütün kültürlerinde yılbaşı bir şekilde kutlanır. Sadece yılbaşının kutlandığı tarihler değişir (örn. Arapların kutladığı Hicri takvimde yılbaşı (Ras as-Sena al-Hicriye) Muharrem ayının 1. Günüdür, bkz. Diyanet sayfası.) Ama 1 Ocak’ta yılbaşı kutlamak Hindistan’da Ortadoğu’ya küresel bir gelenek haline gelmiştir. 2014 yılında Birleşik Arap Emirlikleri’nin en büyük kenti Dubai’de yapılan yeni yıl kutlamalarında tek bir gösteride en yüksek sayıda havai fişek kullanma rekoru kırılmıştır. (Farklı ülkelerin Yeni Yıl Kutlamalarına dair bir BBC videosu.)

Tüm okurlarımıza ve halklarımıza iyi yıllar dileriz

Karikatür: Tarık Tolunay

Madem öyle biz de Yeni Yıl’da Noel Baba’ya selam çakalım (Karikatür: Tarık Tolunay – Ayaklar Baş Olsun)

Geçen yılbaşında size 500 yazı ve 210 bin okunma ile seslenmiştik. Bu yılbaşına 1600’ü aşkın yazı, 1 milyon 200 bine yakın okunma ile giriyoruz. Ama 2015 kutlamasında söylediklerimiz hâlâ geçerli:

“İnsanlar, öfkelerini zulalarından fırlatıp atmaya hazır oldukları sürece kalpleri ve akılları, değişimden bahseden duygulara ve fikirlere açık olmaya devam edecek. Biz her satırda çoğaldık sizinle. Yeni yılda hep birlikte daha da çoğalalım deriz biz.

Eminiz ki 2016 gelmekte ve gitmekte olanı daha da iyi anlayacağımız ve anlatacağımız bir yıl olacak.” yazisonuikonu

@gezite | Facebook

Yazıda Wikipedi makalelerinden (New Year, New Year’s Day, Christmas, Christmas Tree, Santa Claus, Julian Calendar, Gregorian Calendar) ve A History of New Year derlemesinden faydalandık.


Yorum yok

Ekleyin